हिंदी शासकीय संज्ञाएं

(एक) आज का, उद्देश्य।
आज का, उद्देश्य है, यह दिखाना कि, हिंदी में संस्कृत द्वारा कितनी सारी संज्ञाएँ रची जा सकती है। यह प्रत्यक्ष उदाहरणों से दिखाना; चाहता हूँ; किसी और के कथन या उद्धरण से नहीं। जब पाठक इन शब्दों को अंग्रेज़ी के शब्दों के आमने सामने देख कर तुलना करेगा, तो स्वयं ही निर्णय कर स्वीकार कर लेगा। मानता हूँ कि वस्तुओं के नाम, अंतर-राष्ट्रीय चलन, माप-तौल, सूत्र इत्यादि तो प्रायः बदले नहीं जा सकते। उन्हें कुछ अपवादों को छोडकर, वैसे के वैसे ही स्वीकारने पर विचार किया जाना चाहिए। जहाँ संभव हो, वहाँ, कुछ हिंदीकरण (संस्कृतकरण) भी किया जा सकता है।

(दो) अंग्रेज़ी शब्दों की कठिनाई।
अंग्रेज़ी शब्दों की कठिनाई जानने के लिए, कभी एनॅटॉमी की संज्ञाओं के विषय में किसी चिकित्सक (डॉक्टर) को पूछिए; प्रमाणित हो जाएगा। अंग्रेज़ी ने तो प्रायः ४९ से १२० तक भाषाओं से शब्द ग्रहण किए है। वह भानुमती का कुनबा बन चुका है। इधर की ईंट उधर का रोडा, लेकर, अंग्रेजी भानुमती ने अपना कुनबा जोड़ा हुआ है। न उच्चारण का ठिकाना, न स्पेलिंग का ठिकाना। दो तीन आलेख इसी विषय पर डाले हुए आप सभी पाठक जानते ही होंगे। अनुरोध है कि एक बार फिर से मेरे द्वारा लिखी गयी “खिचडी भाषा अंग्रेज़ी”, और “हिंदी हितैषियों के चिंतनार्थ” नामक आलेख पढ़ें। वहीं टिप्पणी भी करें।

मैं अंग्रेज़ी को आदर्श नहीं मानता। न उसको कोई भाषाविज्ञानी आदर्श मानता है।
आदर्श यदि है, तो संस्कृत है। इसी के कारण तो संगणक के परिचालन में भी प्रायोजित हुयी है।
संस्कृत की शब्द रचना विधि अनुपम है।

(तीन) प्रत्यक्ष प्रमाण।
शब्द विकास की प्रक्रिया को गत आलेख से आगे बढ़ाता हूँ।
प्रत्यक्ष प्रमाण के लिए शासकीय संज्ञाएँ ४५ क्रम तक दी थीं। उसके आगे आज ४६ से ८६ तक देता हूँ। इनको कुछ अलग रीति से भी विकसित किया जा सकता है। पर शायद ये संज्ञाएँ कानून की भाँति व्याख्यायित हैं, तो उनको बदला नहीं जा सकता।

(४६)Forest Department= वन विभाग
(४७)Assembly Department=विधान सभा विभाग
(४८) Public Works Department= सार्वजनिक निर्माण विभाग
(४९)Agriculture Department=कृषि विभाग
(५०)Labour Department= श्रम विभाग
(५१)Co-operative Department=सहकारि विभाग
(५२)Appointment Department= नियुक्ति-विभाग
(५३)Social Education Department= समाज-शिक्षा-विभाग
(५४) Rehabilitation Department=पुनर्वास=विभाग
(५५)Department of Statistics=सांख्यिकी-विभाग
(५६)Excise Department= उत्पाद-कर-विभाग
(५७)Health Department= स्वास्थ्य-विभाग
(५८)Mining and Geology Department=खनि तथा भौमिकी-विभाग
(५९)Departmental = विभागीय
(६०) Inquiry= परिपृच्छा (पूछताछ )
(६१)Departmental Charges=विभागीय व्यय
(६२)Officer =अधिकारी
(६३)Officer-in-Charge=प्रभारी अधिकारी
(६४) Establishment Officer=स्थापना अधिकारी
(६५)Registrar= पञ्जीयक, निबंधक
(६६)Superintendent= अधीक्षक
(६७)Deputy Superintendent=उप-अधीक्षक
(६८)Assistant Superintendent= सहायक अधीक्षक
(६९)Clerk=लिपिक
(७०)Director= संचालक
(७१)Director of Industries= उद्योग संचालक
(७२)Deputy Director=उप-संचालक
(७३)Ex-Officio Director=पदात्‌ संचालक
(७४)Managing Director= प्रबंध संचालक
(७५)Officiating Director=स्थानापन्न संचालक
(७६)Assistant Director=सहायक संचालक
(७७)Extra Assistant Director=अतिरिक्त सहायक संचालक
(७८)Commissioner =आयुक्त
(७९)Chief Commissioner= मुख्य आयुक्त
(८०)Deputy Commissioner=उपायुक्त
(८१)Additional Deputy Commissioner=अपर उपायुक्त
(८२)Assistant Commissioner= सहायक आयुक्त
(८३)Extra Assistant Commissioner= अतिरिक्त सहायक आयुक्त
(८४)Development Commissioner=विकास-आयुक्त
(८५) Labour Commissioner=श्रम-आयुक्त
(८६)Election Commissioner=निर्वाचन आयुक्त

शब्द निर्माण प्रक्रिया।
शब्द निर्माण का प्रत्यक्ष प्रमाण देखनेपर और साथ साथ अंग्रेज़ी संज्ञाएँ देखकर पाठक अपने आप सत्यापन कर सकता है। यदि हमें अंग्रेज़ी शब्द स्वीकार करने की विवशता होती है, तो उसकी भी क्या कठिनाई है; यह भी समझमें आ जाएगा।

एक अनुरोध प्रयोग करें। घड़ी लगाकर अंग्रेज़ी संज्ञा लिखे। लिखने में कितना समय लगा? लिख लें। फिर हिंदी की संज्ञा लिखें उसका भी समय लिख लीजिए। आप देखेंगे कि हिंदी लिखने में आप को अंग्रेज़ी की अपेक्षा आधे से भी कम समय लगेगा। कुछ समय स्पेलिंग पाठ करने में भी जाएगा।

एक उदाहरण देखिए।
-Labour Commissioner= श्रम-आयुक्त (हिन्दी में)
को अंग्रेज़ी में और हिन्दी में लिखकर अनुभव करें।
अंग्रेज़ी के (१८ अक्षर)= और हिन्दी के (पाँच अक्षर) स्पेलिंग कण्ठस्थ करने का समय अलग।
ऐसे उदाहरण देखनेपर आप स्वयं निर्णय करें, कि हमारी हिन्दी के शासकीय शब्द कितने सरल हैं?
ये संज्ञाएँ डॉ. रघुवीर जी की भारत को देन है।

Comment:

betpark giriş
betpark giriş
betpark giriş
betpark giriş
betpark giriş
betpark giriş
betpark giriş
ultrabet giriş
jojobet giriş
jojobet giriş
Hititbet Giriş
Betgaranti
kavbet giriş
kavbet giriş
betgaranti
Grandpashabet Giriş
Grandpashabet Giriş
Grandpashabet Giriş
Betgaranti
betgaranti
casinolevant giriş
betgaranti giriş
betgaranti giriş
betgaranti giriş
kolaybet giriş
betpark giriş
betpark giriş
betpark giriş
betgaranti giriş
kolaybet giriş
grandpashabet giriş
sekabet giriş
betgaranti giriş
kolaybet giriş
betgaranti giriş
betgaranti giriş
betgaranti giriş
betpark giriş
kolaybet giriş
betpark giriş
kolaybet giriş
betpark giriş
kolaybet giriş
kolaybet giriş
kolaybet giriş
kolaybet giriş
kolaybet giriş
betpark giriş
betpark giriş
betpark giriş
betgaranti giriş
betpark giriş
vaycasino
kolaybet
vaycasino giriş
vaycasino giris